Odpowiedzialność cywilna za naruszenie autorskich praw majatkowych i osobistych
Przedmiot
Prawo autorskie definiowane jest jako bezwzględne prawo podmiotowe chroniące duchowe i materialne interesy twórcy związane z jego dziełem1.
Na gruncie ustawy z dnia 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych2 utwór (dzieło)rozumiemy jako dobro niematerialne, będące przejawem działalności twórczej (cecha oryginalności), o indywidualnym charakterze (cecha indywidualności), ustalone w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia (art. 1 ust.1 pr. aut). Utwór postrzegany jako dobro niematerialne egzystuje niezależnie i w oderwaniu od nośników na których został utrwalony czyli tzw.” corpus mechanicum” będącym przedmiotem obrotu cywilno-prawnego.
Autorskie prawa majątkowe do utworu jak również autorskie prawa osobiste powstają z chwilą ustalenie dzieła (art. 1 ust. 3 pr. aut). Za moment właściwy należy uznać chwile w której dzieło posiada takie cechy zewnętrzne, które umożliwią jego poznanie przez osoby inne niż twórca.
Autorskie prawa osobiste definiujemy jako„prawa osobiste chroniące nieograniczoną w czasie i niepodlegającą zrzeczeniu się lub zbyciu więź twórcy z utworem” (art. 16 pr. aut), z kolei autorskie prawa majątkowe jako całość uprawnień związanych z korzystaniem z utworu, jego rozporządzaniem nim na wszystkich polach eksploatacji jak również pobieraniem wynagrodzenia z tytułu korzystania z utworu.
Należy dodać iż powstanie ochrony prawno autorskiej nie jest uzależnione od spełnienia przez twórcę jakichkolwiek wymogów formalnych czyli np. rejestracji utworu (art. 1 ust. 4 pr. aut).
Podmiot
Podmiotem autorskich praw osobistych jest zawsze twórca utworu. W przypadku autorskich praw majątkowych podmiotem jest twórca o ile ustawa nie stanowi inaczej (na ogół jest twórca). Oznacza to, iż ustawodawca przyjął możliwość podziału autorskich praw majątkowych (na rzecz twórcy oraz podmiotu autorsko uprawnionego) mocą samej ustawy (np. dzieła zbiorowe).
Mając na uwadze ochronę autorskich praw tak majątkowych jak i osobistych ważną rolę spełnia domniemanie znajdujące się w w art. 8 ust. 2 pr. aut., zgodnie z którym za twórcę uznaje się „osobę, której nazwisko jako twórcy uwidoczniono na egzemplarzach utworu lub której autorstwo podano do publicznej wiadomości w jakikolwiek inny sposób w związku z rozpowszechnieniem utworu”, (np. podpis pod użytym zdjęciem informujący iż pochodzi on ze zbiorów danego twórcy).
Odpowiedzialność cywilnoprawna za naruszenie autorskich praw osobistych
Zgodnie z art. 78 ust. 1 pr. aut. „twórca, którego autorskie prawa osobiste zostały zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania. W razie dokonanego naruszenia może także żądać, aby osoba, która dopuściła się naruszenia, dopełniła czynności potrzebnych do usunięcia jego skutków, w szczególności aby złożyła publiczne oświadczenie o odpowiedniej treści i formie. Takim oświadczeniem najczęściej są przeprosiny. Mogą one być umieszczone w miejscu gdzie doszło do naruszenia, w prasie lub np. w dzienniku telewizyjnym”.
W związku z powyższym należy stwierdzić, iż do aktywizacji roszczeń chroniących autorskie prawa osobiste twórcy wystarczy powstanie samego stanu ich zagrożenia lub naruszenia. Dodatkowo zgodnie z doktryną warunkiem „sin equa non” jest również bezprawność działania, czyli zachowanie naruszającego sprzeczne z obowiązującym porządkiem prawnym. Ten ostatni element jest wynikiem przenikania reguł Kodeksu cywilnego3 do ochrony autorskich praw majątkowych. Środki ochrony przysługujące uprawnionemu należy podzielić na:
I. Niemajątkowe, a wśród nich:
1. Roszczenie o zaniechanie działań zagrażających naruszeniem lub naruszających dobra osobiste twórcy;
2. Roszczenie o usunięcie skutków naruszenia, w szczególności poprzez złożenie odpowiedniego w formie i treści oświadczenia;
3. Powództwo o ustalenie.
II. Majątkowe, a wśród nich:
1. Roszczenie o zadośćuczynienie pieniężne za doznaną krzywdę;
2. Roszczenie o zapłatę na wskazany cel społeczny.
Należy mieć na uwadze, iż twórca którego autorskie prawa majątkowe zostały naruszone może występować z roszczeniami majątkowymi tylko w razie zawinionego naruszenie jego praw. Roszczenia tak majątkowe jak i niemajątkowe mogą być dochodzone za życia twórcy, jak również po jego śmierci. Zgodnie z art. 78 ust. 2 pr. aut legitymacja czynna przysługuje następującym podmiotom: małżonkowi zmarłego, a w jego braku kolejno: zstępnym, rodzicom, rodzeństwu, zstępnym rodzeństwa. Ponadto jeżeli twórca nie wyraził innej woli, o ochronę autorskich praw osobistych może wystąpić również stowarzyszenie twórców właściwe ze względu na rodzaj twórczości lub organizacja zbiorowego zarządzania prawami autorskimi, która zarządzała prawami autorskimi zmarłego twórcy (art.78 ust. 4 pr. aut).
Odpowiedzialność cywilnoprawna za naruszenie autorskich praw majątkowych
Cywilnoprawną ochronę autorskich praw majątkowych reguluje art. 79 pr. aut. Cechą charakterystyczną ochrony wynikającej z powołanego powyżej przepisu jest jej bezwzględny i obiektywny charakter. Warunkiem aktywizacji ochrony autorskich praw majątkowych jest naruszenie prawa, a nie jak ma to miejsce w przypadku praw osobistych wystąpienie samego stanu zagrożenia dobra. Środkami przysługującymi uprawnionemu na gruncie prawa autorskiego są następujące roszczenia:
1. o zaniechanie naruszenia;
2. o usunięcie skutków naruszenia;
3. o naprawienie wyrządzonej szkody, na zasadach ogólnych jak również poprzez zapłatę sumy pieniężnej w wysokości odpowiadającej dwukrotności, a w przypadku gdy naruszenie jest zawinione – trzykrotności stosownego wynagrodzenia, które w chwili jego dochodzenia byłoby należne tytułem udzielenia przez uprawnionego zgody na korzystanie z utworu;
4. o wydanie uzyskanych korzyści;
5. jednokrotnego albo wielokrotnego ogłoszenia w prasie oświadczenia odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie lub podania do publicznej wiadomości części albo całości orzeczenia sądu wydanego w rozpatrywanej sprawie, w sposób i w zakresie określonym przez sąd, oczywiście na Pana koszt;
6. zapłaty przez osobę, która naruszyła autorskie prawa majątkowe, odpowiedniej sumy pieniężnej, nie niższej niż dwukrotna wysokość uprawdopodobnionych korzyści odniesionych przez sprawcę z dokonanego naruszenia, na rzecz Funduszu Promocji Twórczości, gdy naruszenie jest zawinione i zostało dokonane w ramach działalności gospodarczej wykonywanej w cudzym albo we własnym imieniu, choćby na cudzy rachunek.
Warto wspomnieć, iż z roszczeniami o zaniechanie naruszenia oraz o wydanie korzyści uprawniony może występować niezależnie od winy naruszającego, wobec czego w sytuacji gdyby naruszający działał z zachowaniem najwyższej staranności i tak ponosi on odpowiedzialność na zasadach ogólnych.
1 E. Traple; w: „System Prawa Prywatnego, Prawo Autorskie” Tom 13, wyd. 2 , pod red. J. Barty. Warszawa, C.H. BECK., 2007, str. 116.;
2 ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnychDz.U.06.90.631;
3 ustawa z dnia 23 kwietnia 19664 r.Dz.U.64.16.93
